Lezing door Roel Bisschop over Rebelse Veenendalers aan het eind van de 18e eeuw.

Een mini-opstand.

Korte samenvatting.

Ruim 200 jaar is Veenendaal nu een zelfstandige gemeente. Daarvóór viel 'Stichts Veenendaal' onder het gezag van Rhenen en 'Gelders Veenendaal' onder Ede. Dat liep niet altijd even soepel en er was dan ook de nodige onvrede over die 'overheersing'. Toen de Fransen in 1795 ons land bezetten, grepen de Veense Patriotten hun kans. Met steun van de Franse bezetters werd Stichts Veenendaal een zelfstandige gemeente. Een soort mini-opstand tegen het oude bestuur dus. Maar hoe ging dat in z'n werk? Wie waren de drijvende krachten erachter? En hoe reageerde de Veense bevolking?Lez Bischop 01

Roelof Bisschop refereerde aan het begin van zijn lezing eraan dat 2019 in Veenendaal is uitgeroepen tot het Gilbert van Schoonebeeke-jaar. Waar hij onmiddellijk aan toevoegde dat deze Belg, wiens 500e geboortejaar nu wordt gevierd, zeker niet de stichter van Veenendaal mag worden genoemd. Wél heeft deze ondernemende figuur - een rijke Antwerpse handelaar in turf - toentertijd een prominente rol gespeeld in de vervening in Veenendaal. ‘Een vorm van modern ondernemerschap’ volgens Jaap Pilon, voorzitter van de werkgroep die in Veenendaal onderzoek naar hem heeft verricht. *
Net als Jaap Pilon verwijst ook Roelof Bisschop naar de onderbelichte 56 veengenoten die in 1546 een concessie bemachtigden om de Rhenense veengebieden te ontginnen. Het Veenraadschap, aldus Roelof Bisschop, heeft de Veenendaalse samenleving gemodelleerd en zij speelden bij de stichting van Veenendaal een belangrijke rol. Vanaf die tijd bestaat Veenendaal dus als gemeenschap.
(De naam 'Veenendaal' wordt voor het eerst genoemd in een akte uit 1566 over de inwijding van de Sint-Salvatorkerk, de huidige Oude Kerk.)
Het echte onderwerp van de lezing was natuurlijk de patriottentijd en wat daarop volgde aan het einde van de 18e - begin 19e eeuw.
Even voor de duidelijkheid: Het dorp dat zich ontwikkelde, lag deels in Utrecht, deels in Gelderland. Er was sprake van een Stichts en een Gelders Veenendaal. Stichts hoorde bij Rhenen, Gelders bij Ede. In 1748 telde Stichts Veenendaal 1949 inwoners.
Lez Bischop 02Zoals bekend vormden de noordelijke gewesten bij ons sinds 1648 (Vrede van Munster) een eigen staat onder de naam Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Gaandeweg de 18e eeuw groeit in de Republiek het besef dat het niet langer goed gaat met het land en is de tijd rijp voor een nieuwe stroming, die van de ‘patriotten’. Er verschijnen talrijke pamfletten en ondergrondse schotschriften tegen Stadhouder Willem V, waaronder het beroemde ‘Aan het volk van Nederland’ van de aristocraat - tevens patriot - Joan Derk van der Capellen. Hij en anderen pleiten voor het herstel van oude burgerrechten. Ze eisen nieuwe ‘democratische’ rechten, met grotere zeggenschap voor grote delen van de bevolking.
De nieuwe ideeën leiden tot een reeks conflicten tussen de patriotten en de prinsgezinden (aanhangers van Oranje). Beide partijen vinden weerklank bij andere landen. Voor de orangisten zijn dat Pruisen en Engeland. De patriotten krijgen steun uit Frankrijk, waar sinds de Franse Revolutie van 1789 een radicaal bewind heerst.
In 1795 wordt Nederland door Franse legers ‘bevrijd’ en ontvlucht stadhouder Willem V de Republiek.
Een vraag uit de zaal was of Roel Bisschop het optreden van de patriotten en hun democratische streven niet onderbelicht liet door vooral kwalificaties als die van Wilhelmina - de Pruisische echtgenote van Willem V - over te nemen, zoals ‘lompe burgers’?
Roel Bisschop antwoordde daarop dat hun democratische gezindheid niet kan worden vergeleken met wat wij tegenwoordig onder democratie verstaan. **
In 1795 nam een aantal Veense Patriotten het initiatief tot een actie die moest leiden tot de instelling van een zelfstandig Stichts Veenendaal. Men wenste niet langer onder het gezag van Rhenen te staan. Op 26 juni van dat jaar besliste het nieuwe provinciale bestuur positief op hun verzoek en op 30 juni kreeg Stichts Veenendaal haar eerste eigen bestuur. Eén van de drijvende krachten achter dit streven naar zelfstandigheid was Wulphert van Ginkel.Lez Bischop 03
Op initiatief van ingekwartierde Franse officieren richtten de Veense Patriotten op 10 februari 1795 op de Markt een vrijheidsboom op. Bij hun streven naar zelfstandigheid – waar Rhenen zich uiteraard fel tegen verzette – wisten de Veense Patriotten goed gebruik te maken van propaganda. Het heette dan ook een daad van ‘Vrijheid, gelijkheid en broederschap’ die o.a. opgeluisterd werd met het nuttigen van 18 flessen wijn à 7 stuivers per stuk.
In de rest van zijn lezing ging Roel Bisschop enthousiast verder met datgene wat er in de Veenendaalse contreien verder gebeurde om te eindigen bij het begin van ons koninkrijk in 1815.

*   Zie artikel in ‘De Rijnpost’ van za. 19 jan. 2019

** Alsof Willem V en de Oranjegezinden in die tijd enig democratisch beginsel huldigden! Sterker: er is nooit een vorst geweest die in die tijd uit zichzelf zijn van God verkregen macht wilde delen. Alle macht die nadien door vorsten uit handen is gegeven, met uitzondering voor ‘verlichte despoten’, moest altijd worden afgedwongen.

Oranje zal Nederland regelmatig verbinden en verdelen. Pas in de 20e eeuw bereikt deze familie een onaantastbare positie als symbool van Nationale eenheid.