Verslag van de Piet Mondriaanlezing op 13 maart 2019 door Dr. Louis Veen

 

Op 13 maart 2019 hield Dr. Louis Veen een boeiende en informatieve lezing over de schilder Piet Mondriaan (1872-1944). Informatief omdat het ging over de onbekende kant van de kunstenaar, namelijk over zijn geschreven werk. 

Louis Veen is op dat geschreven werk in 2011 gepromoveerd en daarmee uiteraard dé kenner van de denkwereld achter Mondriaans abstracte schilderijen.

IMG 0094Om de bedoelingen van de schilder uit zijn teksten te achterhalen, was echter niet zo simpel als het lijkt. Zo helder en overzichtelijk als zijn schilderijen zijn, zo omslachtig en warrig bleken zijn teksten. Mondriaan had veel woorden in vaak duister proza nodig om zijn bedoelingen over het voetlicht te brengen. Dat Louis Veen erin is geslaagd op die complexe en vrij ontoegankelijke geschriften te promoveren en deze via publicaties en lezingen te verhelderen, mag dan ook een prestatie op zich worden genoemd.

Dit verslag is een poging om een aantal typerende zaken rond de schilder, zoals ook door Louis Veen in zijn lezing en in zijn uitgegeven ‘Inleiding’* zijn opgesomd, weer te geven. 

Om dat overzichtelijk te houden gebeurt dat hierna puntsgewijs.

-  Na het behalen van onderwijsakten voor tekenen bezocht Piet Mondriaan gedurende enkele jaren de Amsterdamse kunstacademie. Hij woonde, behalve in Nederland, ook in Parijs, Londen en New York.

- Weinig kunstenaars hebben zichzelf zo vaak opnieuw uitgevonden. Van realistische landschappen tot aan zijn wereldberoemde geometrische abstractie, volbracht Mondriaan een ware ontdekkingstocht door de moderne kunst. 

- In 1914 schreef hij de invloedrijke kunstpedagoog H.P. Bremmer een verhelderende brief. Daarin laat hij weten dat hij lijnen en kleurcombinaties construeert met het doel algemene schoonheid zo bewust mogelijk uit te beelden. Hij wil ‘de waarheid’ zo dicht mogelijk benaderen en daarom alles abstract weergeven tot hij tot het fundament van de dingen komt.’  Wat hij zoekt is universele schoonheid! ‘We moeten niet het uiterlijk van de dingen beelden - vindt de schilder - maar het wezenlijke, de echte werkelijkheid.’

- InMondriaan2 vele teksten verwoordt Mondriaan telkens weer dat hij de kunst ziet als intermediair om de scheve, ongelijke verhoudingen in de samenleving recht te trekken. Mondriaan verkondigt dus een optimistisch geloof in een kunst die de weg baant naar een betere en evenwichtiger maatschappij - kunst als gids voor de samenleving. Daarmee zou volgens de schilder een aards paradijs binnen handbereik zijn. Mondriaan is dus in wezen een ideologische wereldverbeteraar.

- Overigens kan men het werk van Mondriaan volgens Louis Veen niet begrijpen zonder kennis te nemen van de inhoud van zijn geschreven werk: ‘Noch de schilderijen, nog zijn teksten zijn afzonderlijke oeuvres. Woord en beeld zijn bij Mondriaan onlosmakelijk met elkaar verbonden.’

- Vanaf 1917 verdween elk naturalisme uit het werk van Mondriaan, en langzamerhand ook elke beweging en diepte. Om iedere associatie met de 'natuur', de waarneembare werkelijkheid te voorkomen, paste hij voortaan alleen nog de 'primaire kleurenroodblauw en geel toe, aangevuld met niet-kleuren als grijswit en zwart

- Kenmerkend voor zijn nieuwe geometrisch-abstracte stijl (neoplasticisme)zijn verder de duidelijke vlakverdeling, de horizontale en verticale lijnen en asymmetrie.

- Sinds 1922 vervolmaakte Mondriaan zijn werkwijze. Hij gebruikte hooguit nog maar één primair kleurvlak per schilderij. De grijze lijnen maakten plaats voor dikke zwarte lijnen en hij verschoof de kleurvlakken naar de rand. 

Mondriaan1- Zijn in opdracht gemaakte Compositie met twee lijnen uit 1931, is een belangrijk sleutelwerk. Het diagonaal opgehangen vierkante schilderij bevat – als vaker bij werk in opdracht – geen kleur, slechts twee elkaar kruisende zwarte lijnen op een verder wit doek. 

De lijnen zijn uiterst zorgvuldig geplaatst en geven een indruk van stabiliteit bij de toch instabiele ruitvorm van de lijst. 

De bewoners van Hilversum beviel het schilderij, dat was opgehangen in het door Willem Dudok ontworpen stadhuis, echter niet. De gemeente Hilversum wilde het schilderij verkopen en met de opbrengst een pand restaureren. Er ontstond een rel omdat het doek aan de gemeente was geschonken. Uiteindelijk werd het schilderij verkocht aan de gemeente Amsterdam, waar het nu is opgenomen in de collectie van het Stedelijk Museum. 

IMG 0097- In New York (1940) zocht hij weer naar vernieuwing en vond hij een geheel nieuwe werkwijze binnen het neoplasticisme. Hij maakte op een veel speelsere manier gebruik van kleur en uit sommige doeken verdwenen de zwarte lijnen zelfs geheel. Het bij zijn dood nog onvoltooide schilderij Victory Boogie Woogie laat zien dat Mondriaan - zoals steeds - bezig wasmet vernieuwing en aansluiting zocht met de muziek door er (in eigen woorden) ‘wat boogie woogie in te doen’. Bovendien werd de lijn in dit schilderij opgelost in kleine kleurvlakjes. Zodoende kwam Mondriaan vlak voor zijn dood in 1944 tot de conclusie dat de lijn eigenlijk ook een vlak is. 

 

Louis Veen:  Schrijven over kunst- Inleiding tot het geschreven werk van Piet Mondriaan